Edeple Olgunlaşmak

İlim ve irfan geleneğimiz, değerlerini kurumlar ve eserler kadar onları taşıyan kavramlarla da yaşatır. Ahlâk, talim, terbiye, Rabb, edep ve te’dib; insanın bilgi edinmekten karakterini olgunlaştırmaya uzanan eğitim yolculuğunu anlatır.

Ahlâk, insanın doğru ve yanlış karşısındaki tutumunu, iyi ve kötü huylarını kapsar. İslâm ahlâkının temel kaynağı Kur’an ve sünnettir. Talim, bilgi vermek ve öğretmektir. Ne var ki eğitim, ders öğrenmekten, bilgi sahibi olmaktan ya da zihnen gelişmekten ibaret değildir. Bilginin karaktere ve meslekî yeterliliğe katkı sunması da beklenir.

Bu yolculukta talimin yanında terbiye de yer alır. Terbiye, insanın gelişimini desteklerken kötü huylarını ve zararlı davranış eğilimlerini düzeltmeye çalışır. Çocuğun maddi ve manevi gelişimi için uygun şartları hazırlamak, ona yol göstermek ve ihtiyaç duyduğu bilgileri kazandırmak bu sürecin içindedir. Bunun için sorumluluk üstlenen, rehberlik eden yetişkinlerin katkısı gerekir.

Rabb kavramının terbiye edici anlamı, bu anlayışın temelini aydınlatır. İnsan derece derece olgunluğa ulaştırılır. Bu süreçte öğretmek ve yol göstermek kadar lütuf ve merhamet de önemlidir. İlâhî eğitim modeli baskı ve zorlama yerine sevgi, şefkat ve sürekli merhameti esas alır.

Edep, insanın kendi değerini fark etmesi ve davranışlarını bu değere yaraşır biçimde düzenlemesidir. İnsanı güzel davranışlara yöneltir; bilgisizlikten ve kötü tutumlardan uzaklaştırır. Ancak bilgi sahibi olmak, tek başına edep kazandırmaz. İnsan kendini, başkalarını ve toplumsal düzen içindeki yerini de gözetmelidir.

Te’dib, insanın anlayışını, huyunu, ahlâkını ve karakterini güzelleştirmeyi ifade eder. Eğitim de bu yönüyle bilgi aktarımının ötesine geçer; insanın kişiliğini, ilişkilerini ve davranışlarını olgunlaştırmayı amaçlar. Ahlâkın güzelleşmesi ve mükemmelleşmesi, kişinin ilim ve marifetle buluşmasıyla mümkündür.