“Husiler” İran’ın vekili mi? Yerel kökler, bölgesel ittifaklar 1 -
"Beş bölümlük bu dizide, Ensarullah’ın Yemen’deki kökleri, İran’la ilişkileri ve bölgesel güç mücadelesindeki rolü ele alınıyor." Levent Baştürk yazdı..
1.Bölüm
“Vekil güç” kavramının sınırları
Yazı dizisi hakkında:
Beş bölümden oluşan bu yazı dizisinde Ensarullah hareketinin Yemen’deki tarihsel kökleri, İran’la ilişkileri, Suudi Arabistan’ın Yemen politikası ve Kızıldeniz’deki güç mücadelesi ele alınmaktadır. İlk bölüm “İran’ın vekili” nitelemesini sorgularken sonraki bölümler hareketin yükselişini, bölgesel ittifaklarını ve Bâbülmendep’teki stratejik hesaplarını incelemektedir.
Bölüm başlıkları:
“Vekil güç” kavramının sınırları (1/5)
Ensarullah’ın yükselişi ve Suudi Arabistan’ın Yemen politikası (2/5)
Destek derinleşti, bağımlılık aynı ölçüde artmadı (3/5)
Ensarullah’ın dış politikası ve Kızıldeniz’deki güç mücadelesi (4/5)
Yeni Bâbülmendep cephesi (5/5)
Yerli ve yabancı medyada çoğunlukla “Husiler” olarak adlandırılan Ensarullah hareketinin “İran destekli” olarak nitelendirildiğine rastlarız. Ensarullah hareketinin İran’ın silah, teknoloji, eğitim, istihbarat ve diplomatik desteğine mazhar olduğu bir sır değil. Lakin bu niteleme ekseriyetle Ensarullah’ın İran adına hareket ettiğini, kararlarının Tahran’da alındığını ve Yemen’de yaşanan güç mücadelesinin İran stratejisinin uzantısı olduğunu ima etmekte. Her şeyden önce destek, mutlak olarak nüfuz ve kontrol manasına gelmiyor. Hareketin İran bağlantısını incelemek onu kuklaya indirgemek, onun aktör vasfını ortadan kaldırmak, doğuş ve yükseliş koşullarını, liderliğinin kendi iktidar hesabını ve Yemen’in yerel tarihini analizin dışında bırakmak pahasına olmamalıdır.
Ensarullah, Kuzey Yemen’deki Zeydî toplumunun içinden doğmuş bir hareket. Hareketin doğduğu zemini hazırlayan etkenleri şöyle sıralamak mümkün: Saada’nın merkezî yönetim tarafından ihmal edilmesi, Zeydîliğin kamusal konumunun gerilemesi, Suudilerin mali ve siyasi himayesi altında Selefî etkinin yayılması ve eski Yemen Devlet Başkanı Ali Abdullah Salih hükümetinin kaynakları eşitsiz dağıtan yönetim tarzı. Thomas Juneau, Marieke Brandt, Lucas Winter ve Bruce Riedel gibi Yemen üzerine çalışan pek çok araştırmacı Ensarullah-İran ilişkisini merkeze almanın hareketin Yemenli köklerini, özerkliğini ve yerel dinamikleri görünmez kıldığı üzerinde buluşuyor.
“Vekil güç” kavramının sınırları
“Vekil güç” devletlerin başka aktörler üzerinden nüfuz ve baskı üretmesini açıklamakta kullanışlı bir kavram. Ancak bir merkezden destek alan her hareketi destekçinin bir aparatı saydığınızda bu kavram açıklayıcılık vasfını kaybeder. Hiyerarşik vekâlet ilişkisini tespit etmek için silah ve para desteğinin ötesine bakılmalıdır: Destekleyen tarafın hedefleri belirlemesi, operasyonları onaylaması, desteklenen tarafın liderliğini yönlendirmesi ve yardımı kesme tehdidiyle davranış değişikliğine sebep olma kabiliyetine sahip olması durumunda, desteklenen tarafın vekil güç olma vasfından söz edebiliriz. İran’ın Ensarullah üzerinde elbette mühim bir etkisi var. Ancak Yemen’in özgül şartlarında Ensarullah’ın ortaya çıkışının ve yükselişinin önyargısız bir incelenmesi sonucunda İran’ın Ensarullah’ın bütün stratejik kararlarını belirlediği, istemediği operasyonları her zaman durdurabildiği veya hareketin liderliğini kendi Yemen gündeminden vazgeçirebildiği sonucuna ulaşmak güçtür.
2007’den beri Ensarullah’ın liderliğini yürüten Abdülmelik el-Husi, askerî ve siyasi kararların dar bir çevrede alındığı güçlü bir merkez oluşturdu. İran’la stratejik uyuma rağmen Suudi Arabistan’ı kendi koşullarında anlaşmaya zorlamayı amaçlayan Ensarullah liderliğinin İran’la olan ilişkisinden bağımsız bir iktidar ve pazarlık hesabı var. Yemen’de özellikle 2015’ten beri yaşananları İran’ın hanesine yazmak, Ensarullah’ın tercihlerini, siyasi sorumluluğunu ve Yemen toplumu üzerindeki iktidarını görünmez kılar. “İran’ın vekili” etiketi tarihi basitleştirirken incelenen özneyi bulanıklaştırır.
Saada’dan Sana’ya: Yerel bir hareketin dönüşümü
Bu bölüme bir düzeltmeyle başlayalım: Yemen’de “Husiler” diye bilinen bir siyasi oluşum yok. Husi sadece bir ailenin adı olmaktan ibaret. Kökleri, 1980’lerde Saada’da Zeydî eğitimini ve kültürünü canlandırmaya çalışan çevrelere uzanan oluşumun/hareketin adı Ensarullah’tır. Başlangıçta bir ihya girişimi olarak başlayan hareket aynı zamanda Suudi destekli Selefî öğretinin yayılmasına bir tepki mahiyeti de taşıyordu. Kurucu lider Hüseyin Bedreddin el-Husi, Zeydî toplumun temsili amacıyla 1990’da kurulmuş olan Hizbü’l-Hak Partisi’nde yer aldı ve milletvekili seçildi. Sonrasında Zeydî gençlere eğitim ve yaz kampları düzenleyen Mümin Gençler çevresinde öne çıktı; ilk kadroların bir bölümü buradan yetişti.
Ensarullah hareketi 2000’lerin başında dinî-kültürel ihya arayışını Salih yönetimine, Suudi nüfuzuna ve ABD siyasetine muhalefetle birleştirdi. ABD’nin 2003 Irak işgali Ensarullah’ın anti-Amerikan tutumunu keskinleştirdi. Devlet Başkanı Salih, görünürde işgale karşıydı ama Washington’la “terörle mücadele” kapsamında işbirliği yapıyordu. Hüseyin el-Husi, bu çelişkili tavra muhalefeti Saada bölgesindeki halkın yaşadığı ayrımcılığa ve dışlanmışlığa tepki gösteren tutumuyla birleştirdi.
Bu noktada iki hususta basitleştirmeden kaçınmak uyarısını yapmak gerekiyor: Zeydîlerin tümü Ensarullah destekçisi değil. Hareket, kendisi de bir Zeydi olan eski Devlet Başkanı Salih döneminde merkezî hükümetle altı kez savaştı. Suudi Arabistan’a karşıtlıklarının temelinde ise yatan faktör kuzey komşularının Yemen üzerinde kurmuş olduğu nüfuzdan kaynaklanıyor. Ayrıca Hüseyin el-Husi’nin İran’da bulunması ve İran Devrimi’nden etkilenmiş olması da hareketin İran tarafından kurulduğuna delil teşkil etmez.
Devam edecek..
Seçilmiş kaynaklar
Brandt, Marieke. Tribes and Politics in Yemen: A History of the Houthi Conflict. Oxford University Press, 2017.
Juneau, Thomas. “Iran’s Policy Towards the Houthis in Yemen: A Limited Return on a Modest Investment.” International Affairs, 92(3), 2016, s. 647–663.
Winter, Lucas. “Yemen’s Huthi Movement in the Wake of the Arab Spring.” CTC Sentinel, Ağustos 2012. https://ctc.westpoint.edu/yemens-huthi-movement-in-the-wake-of-the-arab-spring/
Riedel, Bruce. “Who Are the Houthis?”; “A Pragmatic View on Yemen’s Houthis.” Brookings Institution.
