Bir Başucu Kitabı Olarak Adil Hafızanın Işığında Osmanlı’nın Son Savaşı
Doğru bir tarih okuması ise geçmişi savunmak veya mahkûm etmekten önce, dönemin şartlarını belgeler üzerinden anlamayı gerektirir.
Sosyal medyada bir meslektaşımın Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve İttihat ve Terakki hakkındaki ciddi bilgi eksiklikleri ve önyargılar içeren değerlendirmelerini izledim. Bunun üzerine, merhum Büyükelçi Altay Cengizer’in Adil Hafızanın Işığında Osmanlı’nın Son Savaşı adlı önemli eserini tanıtma ihtiyacı duydum.
Türkiye’de tarih, ne yazık ki ideolojik tartışmalara en fazla kurban edilen alanlardan biridir. Üstelik hemen her siyasi ve ideolojik çevrenin bunda payı vardır. Farklı kesimler, bugünkü konumlarını ve gelecek tasavvurlarını meşrulaştırmak amacıyla tarihi kendi kabullerine göre yorumlamış, zaman zaman yeniden yazmaya kadar varan bir yaklaşım benimsemiştir. Nesnel olmak, somut belgelere dayanmak ve anakronizmden kaçınmak gibi temel bilimsel ilkelerin göz ardı edildiği öznel tarih okumaları, Türkiye’nin başlıca entelektüel sorunlarından biri hâline gelmiştir.
Ülkemizde, hangi siyasi, dinî veya ideolojik çevrede yer alırsa alsın, ezberlere sığınan ve eleştirel düşüncenin yerine kültler koyan geniş bir kesim bulunmaktadır. Bu anlayışın bir tarafında geçmişle bağını bütünüyle koparanlar, diğer tarafında ise geleneğe sorgulamadan bağlananlar vardır. Benimsenen tarih tezinin mutlaklaştırılarak dogmaya dönüştürülmesi, sağlıklı ve çoğulcu bir tarih bilincinin gelişmesini engellemektedir.
Altay Cengizer’in Adil Hafızanın Işığında Osmanlı’nın Son Savaşı adlı eseri, bu soruna karşı güçlü bir tarih okuması sunmaktadır. Kitap, etkileri günümüzde de hissedilen 20. yüzyılın başındaki kırılma dönemlerini geniş bir kaynak birikimi, diplomatik belgeler ve tutarlı bir yöntemle ele almaktadır.
Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na giriş süreci, dönemin Avrupa güç dengelerinden bağımsız biçimde değerlendirilemez. Avrupa’daki geleneksel ittifak sisteminin 1904’ten itibaren Almanya aleyhine değişmesi ve İngiltere, Fransa ve Rusya arasında Üçlü İtilaf’ın oluşması, Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu stratejik ortamı doğrudan etkiledi. Çarlık Rusyası’nın Osmanlı topraklarına yönelik tarihsel hedefleri bu yeni ittifak düzeniyle birleştiğinde imparatorluk, tarihinin en ağır güvenlik sorunlarından biriyle karşı karşıya kaldı.
Cengizer, Osmanlı Devleti’nin savaşa girişini tek bir kişinin iradesine, dar bir siyasi kadronun tercihlerine veya birkaç olaya indirgemeden inceliyor. Dönemin diplomatik dengelerini, büyük devletlerin hedeflerini ve Osmanlı yöneticilerinin önündeki sınırlı seçenekleri birinci el kaynaklar üzerinden değerlendiriyor. Bu yönüyle eser, geçmişi bugünün kavramları ve siyasi ihtiyaçlarıyla yargılamak yerine, kararların alındığı dönemin şartlarını anlamaya çalışıyor.
Kitapta Osmanlı Devleti’nin askerî kapasitesi, mühimmat durumu, ekonomik kaynakları, bütçe dengeleri, nüfus yapısı ve diplomatik hareket alanı somut veriler eşliğinde tartışılıyor. Bu etkenler hesaba katılmadan Osmanlı’nın savaşa girişine veya İttihat ve Terakki yönetimine ilişkin yapılacak değerlendirmeler, tarihsel çözümlemeden çok yerleşik kabullerin tekrarına dönüşme riski taşır.
Bu nedenle Adil Hafızanın Işığında Osmanlı’nın Son Savaşı, yalnızca tarih alanında çalışanların değil; siyasetle ilgilenenlerin, karar alıcıların ve Türkiye’nin uluslararası sistemdeki konumunu anlamaya çalışan herkesin dikkatle okuması gereken bir eserdir.
Türkiye’nin bugünü ve geleceği, geçmiş doğru okunmadan bütünüyle anlaşılamaz. Doğru bir tarih okuması ise geçmişi savunmak veya mahkûm etmekten önce, dönemin şartlarını belgeler üzerinden anlamayı gerektirir.
