“Husiler” İran’ın vekili mi? -2 "Yerel kökler, bölgesel ittifaklar"

2. Bölüm

Önceki bölümde Ensarullah’ın Yemen’deki tarihsel kökleri ve “İran’ın vekili” olarak tanımlanmasının sınırları ele alınmıştı.

Hareketin yükselişini sadece Zeydî dayanışması üzerinden okumak da yetersiz kalır. Ensarullah 2014’te yakıt zamları ve Abdurabbu Mansur Hadi yönetiminin yolsuzluğuna karşı kampanyasıyla bazı Sünni-Şafiî kesimleri yanına çekmeyi başardı. 2012’de iktidardan uzaklaştırılan Salih’le kurduğu ittifak sayesinde onun siyasi partisi Genel Halk Kongresi, ordu ve bürokrasi ağları üzerinden mezhep sınırlarını aşan ittifaklar kurdu. Suudi nüfuzu ve müdahalesine tepki, El Kaide’ye karşı güvenlik arayışı ve Filistin yanlısı militan söylemi harekete farklı kesimlerden verilen desteği kısmen genişletti. Nasıl tüm Zeydîler hareketin safında hizalanmadıysa tüm Sünniler de hareketi kendisine düşman bilmedi.

2004-2010 arasında Ensarullah ile merkezî hükümet altı kez savaştı. İlkinde Hüseyin el-Husi’nin hayatını kaybetmesine rağmen bu savaşların neticesinde hareket ayakta kaldı ve ciddi bir dönüşüm geçirdi. Yerel ihya ağı, Abdülmelik el-Husi döneminde deneyimli bir silahlı güce evrildi. Merkezî hükümetin saldırılarında yakınlarını, evlerini ve geçim kaynaklarını kaybedenler ve topluluklarını korumak isteyenler de harekete katıldı. Hükümetin Ensarullah’ı bastırmak için başka bölgelerden silahlı aşiret mensuplarını Saada’ya getirmesi husumeti derinleştirdi. Her daim Yemen içişlerine karışmayı millî bir politika olarak benimsemiş Suudi Arabistan’ın 2009’da Salih’in yanında savaşa girmesi, Ensarullah’ın Suudi karşıtlığını İran etkisinden bağımsız olarak besledi.

Burada belirtmemiz gerekir ki, Suudi Arabistan’ın Yemen üzerinde nüfuz kurma siyaseti, Ensarullah-İran ittifakından çok önceye uzanır. Riyad, tarih sahnesinde yerini aldığı andan itibaren komşusunun çökmesini güvenlik tehdidi olarak gören ama kendi denetiminden çıkarak güçlenmesini de istemeyen bir politika izledi. Tercihi hep ilk kralı Abdülaziz bin Suud döneminden itibaren ayakta kalan fakat Suudi desteğine muhtaç ve müdahalesine açık bir Yemen oldu. İki ülke arasındaki ittifakları mezhep belirlemedi: Suudi rejimi 1960’larda Zeydî imamı, sonrasında Zeydî kökenli Salih’i destekledi. 1991 Birinci Körfez Savaşı’nda Salih, Irak’taki Saddam rejimi yanında tutum alınca ilişkiler bir süreliğine bozuldu ve Riyad 1994 Yemen iç savaşında güneyli ayrılıkçıları destekledi. Değişen ortak(lık)ların gerisinde hep nüfuzunu koruma amacı vardı.

Riyad’ın Ensarullah’ın yükselişinden kaygısı, Suudi denetimi dışındaki güçlerin Yemen’de belirleyici hâle gelmesiydi. Bunun kendi sınırlarındaki Zeydî ve diğer Şii topluluklara etkisi de endişe yaratıyordu. Ensarullah’ın İran yakınlaşması ise Suudi rejiminin Yemen politikasına yeni bir bölgesel boyut getirdi. Yemen üzerindeki siyasi nüfuza ilaveten Suudi finansmanlı Vehhabi propagandası ve doğrudan askerî müdahaleler, Yemen’de Suudi rejimine karşı farklı kesimlerde mevcut tepkilerin büyümesine yol açtı.

2014’te Sana’nın Ensarullah ve müttefiklerince ele geçirilmesi de dış destekle açıklanamayacak bir gelişmedir. Bu gelişmenin sağlıklı tahlili ancak meseleyi kendi bağlamı içinde değerlendirmekle mümkün. Ocak 2011’de Salih’in otuz yılı aşan iktidarına karşı kitlesel gösteriler başladı. Salih, 23 Kasım 2011’de Körfez İşbirliği Konseyi’nin geçiş anlaşmasıyla yetkilerini Abdurabbu Mansur Hadi’ye devretti. Hadi, 21 Şubat 2012’de tek adaylı seçimle cumhurbaşkanı oldu. Ensarullah’ın da katıldığı Ulusal Diyalog Konferansı Mart 2013’te toplandı; Ocak 2014’te federal devlet ilkesini benimsedi. Hadi’nin oluşturduğu komitenin altı bölgeli haritasına Ensarullah itiraz etti: Saada’nın bulunduğu bölge denize çıkıştan ve önemli kaynaklardan yoksun kalacaktı. Bölünmeleri aşamayan geçiş dönemi yönetimi devlet otoritesini toparlayamadı ve diyalog süreci çöktü. Bu tarihi gelişmenin bugün yaşanan kriz açısından anlamlı tarafı şudur: Ensarullah açısından Kızıldeniz’e erişim, bugünkü İran ortaklığından önce de hareketin siyasi hesabındaydı ve tamamen Saada’nın ve Zeydi halkının ihtiyaçları eksenli bir yaklaşımdı.

Diyalog sürecinin çöküşü sürecinde Ensarullah, geçmişte yıllarca savaştığı Salih’le 2015-2017 arasında pragmatik bir ittifak kurdu. Salih’in ordu ve bürokrasi ağı, hareketin savaş tecrübesi ve rakiplerin parçalanmışlığı, Ensarullah ve yerel ortaklarının başkente hızlı ve kolay ilerleyişini mümkün kıldı. Dönemin Amerikan istihbarat değerlendirmeleri, İran’ın Suudi Arabistan’la gerilim yaşama endişesiyle Ensarullah’a başkente girmeme uyarısında bulunduğunu gösteriyor. Lakin hareket liderliği bu ikazı kâle almadı. Bu tercih, vekil güç nitelemesini sorgulatan başlı başına bir veri olarak karşımızda.

Ensarullah özerkliğini koruduğu şartlarda asıl üzerinde durulması gereken husus, onun Yemen içindeki rakiplerinin dışa bağımlılığının belirginleşmesidir. Uluslararası tanınmışlık nedeniyle “meşru hükümet” olarak kabul edilen tarafın askerî ve mali varlığı büyük ölçüde Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne bağlı kaldı. Güneyli ayrılıkçılar, Müslüman Kardeşler’in Yemen kolu Islah çevreleri, aşiret güçleri ve Salih’in öldürülmesinden sonra karşı kampa geçen yeğeni Tarık Salih’in birlikleri ortak programda birleşemedi; birbirleriyle de çatıştı. Bu parçalanma Ensarullah’ın başarısını kolaylaştırdı. Hal böyleyken Yemen’de yaşananları İran’ın genişlemesi olarak anlatmak, karşı cephenin dışa bağımlılığını ve iç rekabetini örten bir işlev üstlenmekte.

Seçilmiş kaynaklar

Brandt, Marieke. Tribes and Politics in Yemen: A History of the Houthi Conflict. Oxford University Press, 2017.

Riedel, Bruce. “Who Are the Houthis?”; “A Pragmatic View on Yemen’s Houthis.” Brookings Institution.

Fahim, Kareem. “Why the Houthis Are Saudi Arabia’s Problem.” The New Yorker.

Juneau, Thomas. “Iran’s Policy Towards the Houthis in Yemen: A Limited Return on a Modest Investment.” International Affairs, 92(3), 2016, s. 647–663.

(Devam edecek…)