“Husiler” İran’ın vekili mi? Yerel kökler, bölgesel ittifaklar -3

3. Bölüm

Üçüncü bölümde İran’ın Ensarullah’a sağladığı desteğin gelişimi, hareketin askerî kapasitesindeki dönüşüm ve iki taraf arasındaki stratejik ortaklığın niteliği ele alınıyor.

Önceki bölümde Ensarullah’ın Yemen’de yükselişi, Suudi Arabistan’ın tarihsel nüfuzu, Sana’nın ele geçirilmesi ve Yemen’deki siyasi güçlerin parçalanması incelendi.

Destek derinleşti, bağımlılık aynı ölçüde artmadı

Yemen uzmanı Kanadalı akademisyen Thomas Juneau’nun 2016’da yayımlanan araştırması, İran’ın yaklaşık 2009’dan itibaren Ensarullah’a sınırlı seviyede kalmakla beraber lojistik destek vermeye başladığına ilişkin bulgulardan söz ediyor. 1990’lar ve 2000’lerin başında hareket ile İran arasındaki ilişkiler daha çok ideolojik ve kültürel yakınlık boyutunda kalmış durumda. 2004’ten itibaren düşük yoğunluklu malî ve siyasî desteğin başladığını görüyoruz. Hareketin güçlenmesinde asıl yerel tabanı, Yemen içinden sağladığı silahlar, devletin tedrici dağılma süreci ve 2015’te Salih’e bağlı birliklerle ittifakı daha belirleyici oldu. Ensarullah’ın bir hareket olarak doğmasını Zeydî ihya arayışı, Saada’nın dışlanması ve merkezî yönetimin baskısı gibi faktörler şekillendirdi. Hareketin İran’la olan ilişkisini dönüştüren asıl dönüm noktası Mart 2015’te Suudi rejimi ve müttefiklerinin Yemen’e karşı başlatmış olduğu müdahaledir. Bu durum hareketin dış desteğe ihtiyacını artırdı. Bu süreçte, başlangıçta Sana’nın ele geçirilmesine mesafeli duran İran, Suudi Arabistan’ı düşük maliyetle yıpratabilecek bir ortak kazanması üzerine desteğini artırdı. Bu aşamada özellikle füze ve insansız hava aracı geliştirilmesi için İran’ın sağladığı teknik yardım oldukça mühimdi.

Ancak İran’dan gelen yardım, tek etken olarak, Ensarullah’ın Suudi Arabistan’ın derinliklerine, Kızıldeniz’deki gemilere ve İsrail’e ulaşabilen bölgesel bir askerî aktöre dönüşmesini açıklamaya yetmiyor. Salih’le kurulan ittifak neticesinde Yemen ordusundan ele geçirilen stoklar, yerel üretim kapasitesi ve Ensarullah’ın etkili örgütlenmesi bu yükselişin diğer anahtar unsurları olarak analize dahil edilmek zorunda. İran yardımını küçümseyerek hareketin bugünkü gücünü izah edemeyiz. Lakin dışarıdan sağlanan yardım da onu kullanan yerel örgütlenmenin ve siyasi iradenin kaynağını açıklayamıyor.

Dolayısıyla İran’ın yardımını hareket üzerinde kurulmuş bir siyasi denetim veya vesayet olarak görmek bir tahlil neticesi yapılmış bir tespitten ziyade bir peşin hükümlülüğün sonucudur. Juneau’nun bu husustaki tespiti oldukça yerinde: Ensarullah’ın başarılarından yararlanan İran zaten güçlenmekte olan bir harekete sonradan eklemlendi. İran desteğinin kesilmesi halinde Ensarullah’ın ciddi kapasite kaybedeceği aşikar fakat Yemen’deki etkili güçlerden biri olmaya devam edebilir. Öte yandan Riyad’ın yardımı kesilirse karşısındaki parçalı koalisyonun ayakta kalması o kadar kolay görünmüyor.

İran ile Ensarullah arasındaki ilişki zamanla ideolojik yakınlık ve tedarikçi ile alıcı ilişkisini aşıp bir stratejik ortaklığa dönüştü. İran’ın diğer bölgesel müttefiki Hizbullah’la eğitim, silah transferi, propaganda ve örgütsel tecrübe alanlarında doğrudan bağlar kuruldu. İran’ın merkezde kaldığı “Direniş Ekseni” içinde aktörler birbirleriyle yatay ilişkiler geliştirdiler. Batı ve Körfez merkezli bakış açılarında bu ağ sadece İran’ın merkezi konumu üzerinden okunurken asıl mühim husus gözden kaçıyor: Bu ağ, farklı ülkelerde kendi özgün şartları içinde doğmuş hareketleri ortak düşmanlar ve karşılıklı çıkarlar etrafında buluşturuyor. Filistinli Sünni örgütlerle Yemen’deki Zeydî hareketin aynı ittifakta bulunması da mezhep merkezli okumaları boşa çıkarıyor. Özellikle, Ensarullah açısından mevzuya bakıldığında, hareketin liderliği için İran desteği hesaba katılan unsurlardan sadece biri. Bu destek de dış misilleme riski, hareketin Yemen’deki iktidarı ve toplumsal meşruiyet unsurlarıyla birlikte değerlendirilmekte.

Seçilmiş kaynaklar

Juneau, Thomas. “Iran’s Policy Towards the Houthis in Yemen: A Limited Return on a Modest Investment.” International Affairs, 92(3), 2016, s. 647–663.

Juneau, Thomas. “How Iran Helped Houthis Expand Their Reach.” War on the Rocks, 23 Ağustos 2021. https://warontherocks.com/how-iran-helped-houthis-expand-their-reach/

Baştürk, Levent. Gülsüm İncekaya ile Yemen röportajı, Milat; İslami Analiz’de “Levent Baştürk’ten Yemen röportajı: ‘İran müdahalesi’ iddiası gerçekçi değil; Türkiye, Yemen’deki sorunu yanlış okudu” başlığıyla yayımlanan metin, 10 Ağustos 2015. https://islamianaliz.com/haber/7481256/levent-basturkten-yemen-roportaji-iran-mudahalesi-iddiasi-gercekci-degil-turkiye-yemendeki-sorunu-yanlis-okudu

(Devam edecek…)