İbn Haldun bugün yaşasaydı: Petrol, servet ve Körfez'in geleceği

SOSYOLOJİ | TARİH | EKONOMİ | ORTA DOĞU

Çölün zorlu şartlarından dünyanın en zengin şehirlerine uzanan Körfez ülkeleri, tarihin en hızlı toplumsal dönüşümlerinden birini yaşadı. Peki petrolün sağladığı refah, bu toplumların kendi ayakları üzerinde durma gücünü ne ölçüde artırdı? İbn Haldun'un asabiyet düşüncesi, bu soruya farklı bir açıdan bakmamızı sağlıyor.

İbn Haldun bugün yaşasaydı, muhtemelen Körfez ülkelerine uzun uzun bakardı. Çölün ortasında yükselen gökdelenleri, dünyanın en pahalı otellerini, geniş otoyolları, yapay adaları, alışveriş merkezlerini ve büyük petrol tesislerini incelerdi. Ardından dönüp bu şehirlerde yaşayan insanlara, devletlerin nasıl yönetildiğine ve toplumların birbirleriyle kurduğu ilişkilere bakardı.

Çünkü onun ilgilendiği mesele yalnızca devletlerin ne kadar zengin olduğu değildi. Devletlerin nasıl kurulduğu, hangi şartlarda güçlendiği ve zamanla neden zayıfladığıydı.

Bundan yaklaşık altı buçuk asır önce kaleme aldığı Mukaddime'de, siyasi iktidarın kuruluşunda ve devamında toplumsal dayanışmanın belirleyici rolünü anlatmıştı. Ona göre bir topluluğu devlet kurabilecek güce ulaştıran başlıca unsurlardan biri asabiyetti.

Asabiyet, en basit ifadeyle insanların birbirine bağlılığı, ortak tehlikeler karşısında birlikte hareket edebilmesi ve gerektiğinde aynı amaç uğruna fedakârlık yapabilmesiydi. Bu kavram yalnızca akrabalık veya kabile ilişkilerini değil, bir topluluğu ortak hareket etmeye yönelten dayanışma gücünü de açıklıyordu.

İbn Haldun'un yaşadığı dönemde bu dayanışmanın en güçlü örnekleri, çoğu zaman zor şartlarda yaşayan topluluklarda görülüyordu.

Çöl hayatında korunmak, geçinmek ve varlığını sürdürebilmek kolay değildi. İnsanların elinde bugünkü gibi gelişmiş kurumlar, düzenli kamu hizmetleri ve geniş ekonomik imkânlar bulunmuyordu. Bir topluluğun üyeleri birbirine dayanmak zorundaydı. Ortak tehdit, onları birlikte hareket etmeye mecbur bırakıyordu.

İbn Haldun'a göre böyle bir topluluk siyasi iktidarı ele geçirip şehir hayatına geçtiğinde şartlar değişiyordu. Devlet büyüyor, gelirler artıyor, ticaret gelişiyor ve konfor yaygınlaşıyordu. Zamanla yönetici kesimler daha önce kendilerini güçlü kılan mücadele şartlarından uzaklaşıyordu.

Yeni kuşaklar, atalarının elde etmek için büyük bedeller ödediği imkânların içine doğuyordu. Dayanışmanın yerini bütünüyle olmasa da giderek farklı çıkarlar, ayrıcalıklar ve rahat bir hayatın alışkanlıkları alabiliyordu.

İbn Haldun, devletlerin zayıflamasını açıklarken bu değişime özellikle dikkat çekmişti.

Ancak onun düşüncesini bütün toplumların mutlaka aynı aşamalardan geçeceğini söyleyen değişmez bir tarih yasası olarak görmek doğru olmaz. Mukaddime, günümüz devletlerini anlamak için önemli bir düşünce çerçevesi sunar; fakat bugünkü dünyayı tek başına açıklayamaz.

Yine de Körfez ülkelerinin son yüz yıllık değişimine bakıldığında, İbn Haldun'un sorduğu soruların bugün de önemini koruduğu görülüyor.

Çölden dünya ekonomisinin merkezine

Bugünkü Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt, Bahreyn ve Umman'ın tarihleri birbirinden farklıdır. Bu ülkelerin tamamını aynı toplumsal yapının veya aynı ekonomik modelin temsilcisi saymak mümkün değil.

Petrol öncesinde bölge ekonomileri yalnızca çöl hayatından ibaret de değildi. Kıyı şehirlerinde ticaret, denizcilik, balıkçılık ve inci avcılığı önemli geçim kaynaklarıydı. İç kesimlerde hayvancılık, vahalar çevresinde tarım ve bölgesel ticaret yapılıyordu. Mekke ve Medine gibi şehirler ise asırlardır hac, ticaret ve dinî hayatın merkezleriydi.

Dolayısıyla petrol, daha önce hiçbir ekonomik hayatın bulunmadığı bir coğrafyada ortaya çıkmadı. Var olan ekonomik ve toplumsal düzeni köklü biçimde değiştirdi.

Özellikle yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren petrol gelirleri, Körfez ülkelerine büyük bir yatırım ve kalkınma imkânı sağladı.

Yollar, limanlar, havaalanları, hastaneler, üniversiteler ve sanayi tesisleri kuruldu. Sağlık hizmetleri gelişti, eğitim yaygınlaştı, yaşam standartları yükseldi. Birkaç kuşak içinde, geçmişte sınırlı altyapıya sahip birçok yerleşim merkezi modern şehirlere dönüştü.

Bu gelişmeyi yalnızca lüks tüketim üzerinden değerlendirmek eksik olur.

Petrol gelirleri sayesinde milyonlarca insan daha iyi sağlık hizmetlerine, eğitime, konuta ve kamu altyapısına erişebildi. Bir zamanlar zor şartlarda yaşayan ailelerin çocukları dünyanın farklı üniversitelerinde eğitim görmeye başladı. Kadınların eğitim ve istihdama katılımı bazı ülkelerde önemli ölçüde arttı.

Fakat büyük bir dönüşümün yaşanmış olması, bu dönüşümün bütün sorunları çözdüğü anlamına gelmiyor.

Dubai, Doha, Riyad ve Abu Dabi'nin yükselişi, ekonomik gelişmenin görünür örnekleri. Buna karşılık şehirlerin ihtişamı ile toplumların uzun vadeli ekonomik dayanıklılığı arasında her zaman doğrudan bir ilişki bulunmuyor.

Dünyanın en yüksek binalarından birini inşa etmek büyük sermaye, mühendislik ve organizasyon gerektiriyor. Ancak o binanın bulunduğu ülkede sürdürülebilir bir üretim yapısı oluşturmak, teknoloji geliştirmek ve nitelikli insan kaynağı yetiştirmek farklı bir süreç.

İbn Haldun'un düşüncesiyle baktığımızda sorulması gereken soru da burada ortaya çıkıyor:

Petrol gelirleri Körfez toplumlarının yalnızca refahını mı artırdı, yoksa petrol olmadan da ayakta kalabilecek ekonomik ve toplumsal kurumların oluşmasını sağladı mı?

Devletin zenginliği ile toplumun gücü aynı şey mi?

Körfez ülkelerinin önemli bir bölümünde devlet, uzun yıllar boyunca petrol ve doğal gaz gelirlerinin ekonomideki belirleyici rolü sayesinde geniş bir mali güce sahip oldu.

Bu gelirler kamu hizmetlerinin finansmanında, altyapı yatırımlarında, istihdamda ve vatandaşlara sağlanan çeşitli desteklerde kullanıldı.

Böyle bir ekonomik düzende devlet ile toplum arasındaki ilişki, üretim ve vergilendirme üzerine kurulu ekonomilerden farklı biçimlerde gelişebiliyor.

Devletin gelirinin büyük kısmını doğrudan vatandaşlarından aldığı vergiler yerine doğal kaynaklardan sağlaması, kamu maliyesi ve siyasi temsil arasındaki ilişkinin niteliğini etkileyebiliyor.

Siyaset biliminde bu durum, rantiyer devlet yaklaşımıyla inceleniyor.

Rantiyer devlet tartışmalarının temel sorularından biri şudur: Devletin zenginliği toplumun üretiminden büyük ölçüde bağımsız olduğunda, vatandaşların yönetimden hesap sorma biçimleri nasıl değişir?

Bu sorunun tek bir cevabı yok.

Doğal kaynak gelirleri, güçlü kamu kurumları ve uzun vadeli yatırımlar oluşturmak için kullanılabilir. Aynı gelirler, ekonomide kamuya bağımlılığı artırabilir veya özel sektörün rekabetçi biçimde gelişmesini zorlaştırabilir.

Burada belirleyici olan, servetin bulunması değil, o servetin nasıl yönetildiğidir.

İbn Haldun'un asabiyet kavramıyla rantiyer devlet yaklaşımı birbirinden farklı dönemlerin düşünceleridir. Fakat ikisi birlikte değerlendirildiğinde önemli bir soru ortaya çıkıyor:

Bir toplumun devlete bağlılığı, ortak sorumluluk ve aidiyet duygusundan mı besleniyor, yoksa devletin dağıttığı ekonomik imkânlardan mı?

Gerçekte bu iki unsur birlikte bulunabilir. Vatandaşların devletlerinden ekonomik fayda sağlaması, ülkelerine bağlı olmadıkları anlamına gelmez. Körfez toplumlarında aile, din, kabile, yerel gelenekler ve ulusal kimlik önemli dayanışma kaynakları olmaya devam ediyor.

Ancak petrol gelirlerinin azaldığı, kamu harcamalarının sınırlandığı veya ekonomik şartların zorlaştığı dönemlerde bu bağların nasıl işlediği ayrıca önem kazanıyor.

Çünkü ekonomik refahın güçlü olduğu dönemlerde toplumsal dayanışmanın gerçek sınırlarını görmek her zaman kolay değildir.

Mekke'deki değişim ne anlatıyor?

Körfez'deki büyük dönüşümün dikkat çekici örneklerinden biri de Mekke'de yaşanıyor.

Kâbe'nin çevresindeki genişleme projeleri, yüksek katlı oteller, alışveriş alanları, ulaşım yatırımları ve konaklama tesisleri, şehrin görünümünü geçmişe göre önemli ölçüde değiştirdi.

Bu yatırımların somut gerekçeleri bulunuyor. Her yıl çok sayıda insanın hac ve umre için ziyaret ettiği bir şehirde ulaşım, sağlık, güvenlik, barınma ve kalabalık yönetimi ciddi bir organizasyon gerektiriyor.

Modern altyapı, milyonlarca insanın ibadetini daha güvenli ve düzenli şartlarda yerine getirmesine yardımcı olabiliyor.

Ancak gelişmenin bir başka yönü daha var.

Kutsal mekânların çevresinde yüksek gelir grubuna yönelik hizmetlerin, pahalı konaklama tesislerinin ve ticari faaliyetlerin artması, şehrin manevi kimliğiyle ekonomik faaliyetleri arasındaki ilişkiyi tartışmaya açıyor.

Bir tarafta ibadet için dünyanın farklı bölgelerinden gelen insanlar, diğer tarafta bu yoğun ziyaret hareketinin oluşturduğu büyük bir hizmet ekonomisi bulunuyor.

Buradaki mesele ticaretin varlığı değil. Mekke tarih boyunca ticaretin de yapıldığı bir şehir oldu.

Tartışılması gereken, ekonomik gelişmenin kutsal mekânın tarihî dokusu, toplumsal erişilebilirliği ve ziyaretçilerin farklı gelir düzeyleri üzerindeki etkileridir.

Daha fazla ziyaretçiye hizmet verebilmek için modernleşme gerekli olabilir. Fakat modernleşmenin bütün kararlarının yalnızca ekonomik kazanç üzerinden değerlendirilmemesi de gerekir.

İbn Haldun'un şehirleşme ve lüks tüketim üzerine düşünceleri, bu değişimi değerlendirmek için bir imkân sunuyor. Yine de Mekke'deki dönüşümü doğrudan toplumsal çözülmenin kanıtı olarak görmek mümkün değil.

Asıl soru, büyüyen hizmet ekonomisinin dinî, tarihî ve toplumsal ihtiyaçlarla nasıl dengeleneceğidir.

Güvenlik satın alınabilir mi?

Körfez ülkelerinin ekonomik gücü ile güvenlik ihtiyaçları arasındaki ilişki, üzerinde durulması gereken başka bir mesele.

Bölge ülkeleri uzun yıllardır dünyanın en gelişmiş silah sistemlerini satın alıyor. Hava savunma sistemleri, savaş uçakları, donanma unsurları ve gözetleme teknolojileri için büyük kaynaklar ayrılıyor.

Bunun yanında özellikle ABD ile kurulan askerî ortaklıklar, bazı ülkelerin güvenlik mimarisinde önemli bir yer tutuyor.

Bahreyn'deki Amerikan deniz varlığı, Katar'daki El-Udeyd Hava Üssü ve diğer ülkelerle sürdürülen savunma anlaşmaları bu ilişkilerin somut örnekleri.

Bunlar yalnızca dışarıdan koruma satın alma ilişkileri değildir. Ortak eğitim, istihbarat paylaşımı, teknoloji transferi, askerî planlama ve bölgesel caydırıcılık gibi farklı boyutları bulunuyor.

Ancak güçlü müttefiklere sahip olmakla bağımsız bir savunma kapasitesi geliştirmek aynı şey değil.

Dışarıdan satın alınan gelişmiş bir silah sisteminin uzun vadeli kullanımı, bakım altyapısına, yedek parçalara, yazılıma, mühimmata ve teknik personele bağlı olabiliyor.

Bu bağımlılık yalnızca Körfez ülkelerine özgü değil. Dünyanın pek çok devleti savunma alanında uluslararası ortaklıklardan yararlanıyor.

Dolayısıyla dışarıdan silah satın almak tek başına bir zayıflık göstergesi sayılamaz. Mesele, dış ortaklıklara duyulan ihtiyacın ülkenin kendi karar alma ve hareket kapasitesini ne ölçüde sınırladığıdır.

Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelerin yerli savunma sanayisini geliştirmeye yönelik girişimleri, bu ihtiyacın farkında olduklarını gösteriyor.

Yine de savunma sanayisi yalnızca fabrikalar kurarak gelişmiyor. Mühendislik birikimi, araştırma kültürü, yetişmiş teknik personel, tedarik zinciri ve uzun süreli kurumsal tecrübe gerekiyor.

Petrol gelirleriyle bir savunma sistemi satın almak mümkün. O sistemi geliştirebilecek bilgi birikimini oluşturmak ise daha uzun bir süreç.

Son dönemde Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanan gerilimler ve enerji altyapılarına yönelik saldırılar, ekonomik varlıkların askerî tehditler karşısındaki hassasiyetini de gösterdi.

Bir petrol tesisinin, limanın veya boru hattının zarar görmesi, yalnızca ilgili ülkeyi değil, uluslararası enerji piyasalarını da etkileyebiliyor.

Bölgenin karşı karşıya olduğu sorun, bu nedenle yalnızca askerî güç meselesi değil. Enerji güvenliği, diplomasi, ekonomik dayanıklılık ve bölgesel ilişkilerle doğrudan bağlantılı.

Yabancı uzmanlarla kurulan şehirler

Körfez ülkelerinin büyümesinde yabancı iş gücünün çok önemli bir rolü bulunuyor.

Mühendisler, doktorlar, akademisyenler, teknisyenler, inşaat işçileri ve hizmet sektörü çalışanları, bölgenin modern altyapısının oluşturulmasına katkı sağladı.

Özellikle Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelerde yabancı nüfusun toplam nüfus içindeki payı oldukça yüksek.

Bu durumun ekonomik açıdan önemli avantajları var. Ülkeler ihtiyaç duydukları insan kaynağına uluslararası iş gücü piyasasından ulaşabiliyor. Büyük projeler daha hızlı gerçekleştirilebiliyor. Farklı ülkelerden gelen uzmanlar bilgi ve deneyim taşıyor.

Fakat uzun vadeli kalkınma açısından bazı sorular da ortaya çıkıyor.

Bir ülkenin ekonomik faaliyetlerinin önemli bölümü yabancı iş gücüyle yürütüldüğünde, yerli nüfusun eğitim ve istihdam yapısı nasıl şekillenir? Yabancı uzmanların taşıdığı bilgi, ülkenin kendi kurumlarına ne ölçüde aktarılır? Geçici çalışma ilişkileri, kalıcı bir araştırma ve üretim kültürüne dönüşebilir mi?

Burada yabancı iş gücünü bir sorun olarak görmek doğru olmaz. Modern ekonomiler, uluslararası emek ve bilgi hareketinden yararlanarak gelişiyor.

Ancak ekonomik başarıyı yalnızca dışarıdan getirilen iş gücüyle sürdürebilmek ile bu iş gücünün katkısını yerli kurumsal kapasiteye dönüştürmek farklı şeylerdir.

Bir ülkede dünyanın en iyi üniversitelerinin şubelerinin bulunması önemli bir fırsat. Fakat o ülkede bağımsız araştırma yapabilen, yeni fikirler geliştiren ve uluslararası bilim dünyasına katkı sağlayan güçlü kurumların oluşması daha kapsamlı bir dönüşüm gerektiriyor.

İbn Haldun'un düşüncesi burada yeniden hatırlanabilir.

Devletlerin gücü yalnızca sahip oldukları maddi imkânlardan değil, toplumlarının örgütlenme, bilgi üretme ve ortak hareket etme yeteneğinden de beslenir.

Modern çağda asabiyetin karşılığı sadece askerî dayanışma olarak düşünülemez. Güvenilir kurumlar, nitelikli eğitim, toplumsal sorumluluk ve ortak gelecek duygusu da bu çerçevede değerlendirilebilir.

Gelenek korunurken toplum değişiyor

Körfez ülkelerinde dikkat çeken özelliklerden biri, modern hayat ile geleneksel kültürün yan yana bulunması.

Dünyanın en gelişmiş otomobilleri kullanılırken geleneksel kıyafetler giyiliyor. Modern alışveriş merkezleriyle tarihî çarşılar aynı şehirde varlığını sürdürüyor. Uluslararası şirketlerin merkezleri yükselirken aile ve kabile ilişkileri toplumsal hayatta önemini koruyor.

Bu durum zaman zaman gelenek ile modernlik arasındaki bir çelişki olarak yorumlanıyor.

Oysa modern teknolojiyi kullanmak, geleneksel kimlikten vazgeçmeyi gerektirmiyor. Bir toplumun kendi kıyafetlerini, dilini ve kültürel alışkanlıklarını koruması, ekonomik gelişmeyle çelişmek zorunda değil.

Asıl mesele, geleneksel kimliğin toplumsal kurumlarla nasıl ilişkilendiği.

Gelenek yalnızca kıyafetlerde, törenlerde ve resmî kutlamalarda mı yaşatılıyor? Yoksa toplumsal dayanışmada, kuşaklar arasındaki ilişkilerde, ekonomik sorumluluklarda ve kamusal hayatta da karşılığını buluyor mu?

Bu ayrım önemli.

Bir toplumun geçmişine ait sembolleri koruması, geçmişteki bütün değerlerin aynı güçle devam ettiğini göstermeyebilir. Diğer taraftan şehirleşme ve ekonomik gelişme de geleneksel dayanışmanın mutlaka ortadan kalkacağı anlamına gelmez.

Körfez'de aile bağları ve yerel aidiyetler hâlâ güçlü toplumsal unsurlar. Fakat eğitim, çalışma hayatı, kentleşme ve küresel kültürle temas, bu ilişkilerin biçimini değiştiriyor.

İbn Haldun'un yaşadığı dönemden farklı olarak günümüzde toplumsal dayanışma yalnızca soy, kabile veya din etrafında oluşmuyor. Vatandaşlık, hukuk, meslek örgütleri, eğitim kurumları ve ortak ekonomik hedefler de insanları birbirine bağlayabiliyor.

Dolayısıyla Körfez ülkelerinin geleceğini değerlendirirken yalnızca geleneksel asabiyetin ne kadar korunduğuna değil, yeni toplumsal dayanışma biçimlerinin ne kadar geliştiğine de bakmak gerekiyor.

Petrol sonrası ekonomi gerçekten kuruluyor mu?

Körfez ülkelerinin petrol gelirlerine bağımlılıklarını azaltmak amacıyla önemli girişimlerde bulunduğu görülüyor.

Suudi Arabistan'ın 2030 Vizyonu, bu dönüşümün kapsamlı örneklerinden biri. Turizm, madencilik, sanayi, lojistik, teknoloji ve eğlence sektörleri gibi alanlarda yatırımlar yapılıyor. Kamu yatırımlarının yanında özel sektörün büyümesine de önem veriliyor.

Birleşik Arap Emirlikleri ise özellikle Dubai üzerinden ticaret, finans, havacılık, lojistik ve turizm alanlarında uzun süredir daha çeşitli bir ekonomik yapı geliştirmeye çalışıyor.

Katar doğal gaz gelirlerini korurken eğitim, finans, havacılık ve uluslararası yatırımlarla ekonomik faaliyetlerini genişletiyor. Umman, Bahreyn ve Kuveyt de kendi ekonomik yapılarına uygun çeşitlendirme politikaları izliyor.

Bu girişimleri yalnızca petrol gelirlerinin azalacağı endişesiyle açıklamak eksik olur. Küresel rekabet, genç nüfusun istihdam beklentileri, teknoloji alanındaki gelişmeler ve ekonomik büyümenin sürdürülebilirliği de bu politikaların arkasındaki nedenler arasında.

Suudi Arabistan'ın 2025 yılı verileri, petrol dışı faaliyetlerin ekonomi içindeki payının yükseldiğini gösteriyor. Uluslararası Para Fonu da ülkede petrol dışı sektörlerdeki gelişmeyi ve özel sektörün artan katkısını değerlendiriyor.

Bunlar önemli gelişmeler.

Ancak petrol dışı faaliyetlerin büyümesi, petrol gelirlerinden bütünüyle bağımsız bir ekonomi kurulduğu anlamına gelmiyor.

Örneğin petrol gelirleriyle finanse edilen büyük bir inşaat projesi, ekonomik istatistiklerde petrol dışı faaliyet olarak yer alabilir. Fakat projenin finansmanında petrol gelirlerinin belirleyici rol oynaması, dolaylı bağımlılığın sürdüğünü gösterebilir.

Bu nedenle ekonomik çeşitlenmeyi değerlendirirken yalnızca petrol dışı sektörlerin büyüklüğüne bakmak yeterli değil.

Yeni sektörlerin ne kadarının kendi gelirleriyle ayakta durabildiği, uluslararası pazarlarda rekabet edebildiği ve özel girişimciliğe ne kadar alan açtığı da önemli.

Bir başka konu ise kamu harcamalarının ekonomideki ağırlığı.

Petrol gelirleri yüksek olduğunda büyük projeleri finanse etmek kolaylaşabilir. Ancak gelirlerin azaldığı dönemlerde aynı yatırım temposunu sürdürmek zorlaşabilir.

Bu bakımdan Körfez ekonomilerinin geleceği, yalnızca petrol fiyatlarına değil, yeni kurulan sektörlerin ne kadar verimli ve sürdürülebilir olduğuna da bağlı.

Eğitimli nesiller, yeni beklentiler

Petrol gelirleri Körfez ülkelerinde eğitim alanında da büyük bir değişim yarattı.

Geçmişte sınırlı eğitim imkânlarına sahip olan toplumlarda bugün üniversiteler, araştırma merkezleri, teknik enstitüler ve uluslararası eğitim ortaklıkları bulunuyor.

Yönetici ailelerin ve varlıklı kesimlerin çocuklarının Avrupa ve Amerika'daki üniversitelerde eğitim görmesi de bu sürecin bir parçası.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, eğitimin nerede alındığından çok, alınan eğitimin toplumsal ve ekonomik hayata nasıl yansıdığı.

Yurt dışında eğitim görmek tek başına kültürel bağımlılık anlamına gelmez. Dünyanın pek çok gelişmiş ülkesi, vatandaşlarının farklı eğitim sistemlerinden yararlanmasını teşvik ediyor.

Önemli olan, yetişen insan kaynağının ülkesinde ne tür katkılar sağlayabildiği.

Bir mühendis kendi ülkesinde yeni teknolojiler geliştirebiliyor mu? Bir akademisyen bağımsız araştırma yapabiliyor mu? Genç bir girişimci yalnızca kamu desteğine dayanarak mı faaliyet gösteriyor, yoksa uluslararası pazarlarda rekabet edebilecek bir işletme kurabiliyor mu?

Eğitimle ekonomik dönüşüm arasındaki ilişki bu sorular üzerinden değerlendirilmeli.

Ayrıca genç kuşakların beklentileri önceki kuşaklardan farklılaşıyor.

Daha yüksek eğitim düzeyi, dijital teknolojiye erişim ve uluslararası kültürle yakın temas, yeni mesleki ve toplumsal talepler ortaya çıkarıyor.

Bu durumun nasıl yönetileceği, Körfez ülkelerinin önümüzdeki yıllardaki gelişiminde önemli rol oynayacak.

İbn Haldun'un döneminde devletlerin gücü büyük ölçüde askerî örgütlenme ve toplumsal dayanışmayla bağlantılıydı. Bugün bunlara bilimsel kapasite, nitelikli insan kaynağı ve kurumsal gelişmişlik de ekleniyor.

Modern bir devletin dayanıklılığı yalnızca sınırlarını koruyabilmesiyle değil, değişen dünyaya uyum sağlayabilmesiyle de ölçülüyor.

Petrol serveti toplumsal eşitliği sağlıyor mu?

Körfez ekonomilerinin değerlendirilmesinde çoğu zaman kişi başına düşen gelir ve toplam servet öne çıkarılıyor.

Ancak bu göstergeler toplum içindeki bütün ekonomik farklılıkları açıklamıyor.

Özellikle yabancı çalışan nüfusun yüksek olduğu ülkelerde vatandaşlarla göçmen işçiler arasında gelir, sosyal güvenlik ve çalışma koşulları bakımından önemli farklılıklar bulunabiliyor.

Aynı şehirde yüksek gelirli yöneticiler, uluslararası uzmanlar, orta gelirli çalışanlar ve düşük ücretli işçiler bir arada yaşayabiliyor.

Bu tablo, Körfez ülkelerine özgü olmamakla birlikte bölgedeki iş gücü yapısı nedeniyle ayrıca önem taşıyor.

Bazı ülkelerde çalışma hayatına ve göçmen işçilerin haklarına ilişkin reformlar gerçekleştirildi. Ancak uluslararası kuruluşların değerlendirmeleri, uygulama ve denetim alanlarında sorunların devam edebildiğini gösteriyor.

Bir toplumun ekonomik gücünü yalnızca vatandaşlarına sağladığı refahla değerlendirmek, o ekonominin işleyişinde önemli rol oynayan diğer insanları gözden kaçırabilir.

Burada İbn Haldun'un asabiyet düşüncesinin sınırları da ortaya çıkıyor.

Asabiyet tarihsel olarak belirli topluluklar arasındaki güçlü dayanışmayı açıklarken modern şehirler, farklı ülkelerden ve kültürlerden insanların birlikte yaşadığı yerler haline gelmiş durumda.

Günümüzde toplumsal dayanıklılık, yalnızca aynı soydan veya aynı vatandaşlıktan gelen insanların birbirini korumasıyla sınırlı düşünülemez.

Hukukun öngörülebilirliği, çalışma hayatındaki güvence, toplumsal adalet ve kurumlara duyulan güven de ekonomik düzenin devamlılığında rol oynuyor.

Bu nedenle petrol gelirlerinin toplumun farklı kesimleri arasında nasıl dağıldığı ve ekonomik fırsatlara erişimin nasıl düzenlendiği, uzun vadeli istikrar açısından önem taşıyor.

Devlet ile toplum arasındaki mesafe

Körfez ülkelerinin yönetim sistemleri tarihsel olarak monarşik yapılara dayanıyor. Bununla birlikte bu ülkelerin siyasi kurumları, karar alma mekanizmaları ve vatandaş katılımına ilişkin uygulamaları birbirinden farklı.

Bazılarında seçilmiş veya atanmış danışma kurumları bulunuyor. Bazılarında yerel düzeyde katılım mekanizmaları gelişmiş durumda. Ancak yürütme gücünün yapısı ve siyasi temsil imkânları ülkeler arasında değişiyor.

İbn Haldun'un siyasi iktidarla toplumsal dayanışma arasında kurduğu ilişki, burada yeniden gündeme geliyor.

Bir devlet ekonomik açıdan çok güçlü olabilir. Geniş kamu hizmetleri sunabilir, büyük yatırımlar gerçekleştirebilir ve uluslararası alanda etkili bir diplomasi yürütebilir.

Fakat ekonomik kapasite ile toplumun karar alma süreçlerine katılımı aynı şey değildir.

Vatandaşların yönetime duyduğu güven, kamu kurumlarının işleyişi, hukuki güvence ve toplumsal beklentilere verilen karşılık, modern devletlerin istikrarında önemli unsurlardır.

Bununla birlikte farklı siyasi sistemlerin toplumsal dayanıklılığını yalnızca tek bir göstergeyle değerlendirmek de mümkün değil.

Ekonomik refahın, geleneksel meşruiyet anlayışlarının, dinî kurumların, ulusal kimliğin ve devlet kapasitesinin birbirleriyle nasıl etkileşime girdiğini incelemek gerekiyor.

Körfez ülkelerinin bir kısmında yöneticilerle vatandaşlar arasındaki ilişki, ekonomik imkânların sağlanması ve ortak ulusal kimliğin güçlendirilmesi üzerinden şekilleniyor.

Ancak genç kuşakların eğitim düzeyi ve ekonomik beklentileri değiştikçe bu ilişkinin de yeni ihtiyaçlara uyum sağlaması gerekebilir.

İbn Haldun'un temel tespitlerinden biri, siyasi iktidarın yalnızca zor kullanarak uzun süre ayakta tutulamayacağıydı. Toplumsal destek, dayanışma ve meşruiyetin de belirleyici rolü bulunuyordu.

Günümüz devletlerinde bu ilişkinin biçimi değişmiş olsa da iktidar ile toplum arasındaki bağların önemi devam ediyor.

Körfez ülkelerini aynı kefeye koymak mümkün mü?

İbn Haldun'un düşüncesini günümüz Körfez ülkelerine uygularken karşılaşılabilecek en büyük hatalardan biri, bütün bölgeyi tek bir devlet veya toplum gibi değerlendirmek olur.

Suudi Arabistan geniş nüfusu, büyük coğrafyası, petrol üretimi ve İslam dünyasındaki dinî konumu nedeniyle kendine özgü özellikler taşıyor.

Birleşik Arap Emirlikleri, özellikle ticaret, finans, turizm ve uluslararası iş gücüyle geliştirdiği ekonomik yapı bakımından farklı bir örnek oluşturuyor.

Katar, doğal gaz gelirleri ve uluslararası yatırımlar üzerinden güçlü bir ekonomik konum elde etti. Kuveyt, Bahreyn ve Umman'ın ise birbirinden farklı siyasi ve ekonomik tecrübeleri bulunuyor.

Bu ülkelerin doğal kaynak rezervleri, nüfus büyüklükleri, mali imkânları ve kalkınma politikaları aynı değil.

Dolayısıyla petrol gelirlerinin azalması veya bölgesel bir güvenlik krizinin yaşanması, her ülkeyi aynı ölçüde etkilemeyecektir.

Ekonomik çeşitlenme politikalarının sonuçları da farklılık gösterecektir.

Bu nedenle Körfez'in geleceğini tartışırken tek bir çöküş veya yükseliş senaryosundan hareket etmek doğru olmaz.

İbn Haldun'un devletlerin kuruluş ve çözülüş dönemlerine ilişkin görüşleri, bugünün ülkelerinin geleceğine ilişkin kesin sonuçlar çıkarmak için değil, toplumsal değişimin hangi koşullarda gerçekleştiğini anlamak için kullanılmalı.

Modern dünyada asabiyetin yeni karşılığı

İbn Haldun'un yaşadığı çağda devletlerin kurulmasında kabile dayanışması, askerî örgütlenme ve ortak mücadele belirleyici unsurlardı.

Bugün ise devletler çok daha karmaşık kurumlara sahip.

Ekonomik sistemler uluslararası ticarete bağlı, teknolojiler farklı ülkelerin katkısıyla üretiliyor ve güvenlik ilişkileri bölgesel ittifaklar üzerinden yürütülüyor.

Bu şartlarda hiçbir gelişmiş ülkenin bütünüyle dış dünyadan bağımsız yaşaması mümkün değil.

Dolayısıyla Körfez ülkelerinin yabancı teknoloji kullanmasını, uluslararası yatırım yapmasını veya savunma ortaklıkları kurmasını tek başına toplumsal zayıflık olarak değerlendirmek hatalı olur.

Günümüz dünyasında karşılıklı bağımlılık, ekonomik ve siyasi ilişkilerin temel özelliklerinden biri.

Önemli olan bu bağımlılığın niteliği.

Bir ülke dışarıdan bilgi alırken kendi bilimsel kapasitesini geliştirebiliyor mu? Uluslararası sermayeden yararlanırken üretim yapısını çeşitlendirebiliyor mu? Güvenlik ortaklıkları kurarken kendi savunma ve diplomasi imkânlarını da güçlendirebiliyor mu?

Bunlar çağdaş devletlerin dayanıklılığını anlamak için daha somut sorular.

İbn Haldun'un asabiyet kavramını bugüne taşıdığımızda, onun yalnızca kabile bağlarıyla sınırlı olmadığını da görmek gerekiyor.

Ortak bir gelecek düşüncesi, kurumlara duyulan güven, eğitimli insan kaynağı, toplumun farklı kesimleri arasındaki dayanışma ve zor dönemlerde birlikte hareket edebilme becerisi, bu kavramın modern yorumunda değerlendirilebilir.

Ancak asabiyetin güçlü olması da tek başına her zaman olumlu sonuç doğurmaz. Dar bir grup dayanışması, başka toplulukların dışlanmasına veya kamu kaynaklarının belirli çevrelerde toplanmasına yol açabilir.

Bu nedenle günümüzde toplumsal dayanışmanın hukuk, adalet ve eşit vatandaşlık ilkeleriyle birlikte ele alınması gerekir.

Bir toplumun güçlü olması, yalnızca kendi üyelerinin birbirine bağlı olması değil, farklı kesimlerin ortak kurumlar içinde güvenle yaşayabilmesidir.

Zenginliğin gerçek sınavı

Körfez ülkelerinin bugünkü refahı inkâr edilemeyecek bir ekonomik dönüşümün sonucu.

Petrol ve doğal gaz gelirleri, büyük yatırımlar yapılmasına, altyapının gelişmesine, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yaygınlaşmasına imkân sağladı.

Ancak bu refahın geleceği, yalnızca enerji kaynaklarının ne kadar süre kullanılabileceğine bağlı değil.

Dünya ekonomisinde yaşanabilecek teknolojik değişimler, enerji dönüşümü, bölgesel çatışmalar, uluslararası ticaretteki gelişmeler ve yeni kuşakların beklentileri de önemli.

Petrolün ekonomik öneminin azalması, Körfez ülkelerinin mutlaka zayıflayacağı anlamına gelmiyor. Özellikle ekonomik çeşitlendirme ve insan kaynağına yatırım alanlarında başarı sağlayan ülkeler için yeni fırsatlar ortaya çıkabilir.

Diğer taraftan büyük mali kaynaklara sahip olmak, başarılı bir dönüşümü kendiliğinden garanti etmiyor.

İbn Haldun'un düşüncesi, bu noktada bize tarihten bir bakış açısı sunuyor.

Bir toplumun zenginleşmesi, başlangıçta onu güçlü kılan dayanışma biçimlerini değiştirebilir. Fakat bu değişimin mutlaka çözülmeyle sonuçlanması gerekmiyor.

Toplumlar, eski dayanışma biçimlerinin yerine yeni kurumlar ve ortak hedefler oluşturabilir. Eğitim, hukuk, bilim, üretim ve toplumsal güven yoluyla güçlerini farklı alanlara taşıyabilir.

Bu nedenle İbn Haldun'un tarih anlayışından çıkarılabilecek tek sonuç, zenginleşen toplumların kaçınılmaz olarak çökeceği değildir.

Asıl üzerinde durulması gereken, refahın toplumun davranışlarını, kurumlarını ve birlikte hareket etme kapasitesini nasıl değiştirdiğidir.

Körfez ülkeleri açısından da temel mesele burada.

Petrol gelirleriyle kurulan şehirlerin, yatırımların ve kamu hizmetlerinin önümüzdeki kuşaklarda hangi ekonomik temeller üzerinde sürdürüleceği henüz tamamlanmış bir hikâye değil.

Bu dönüşümün bazı alanlarında önemli ilerlemeler bulunurken bazı alanlarında dışa bağımlılık ve yapısal sorunlar devam ediyor.

İbn Haldun bugün yaşasaydı, muhtemelen Körfez ülkelerinin sahip olduğu servetin büyüklüğünden çok, bu servetin toplumsal ilişkileri ve devlet kurumlarını nasıl değiştirdiğini anlamaya çalışırdı.

Bir zamanlar çöl şartlarında hayatta kalmak için birbirine dayanmak zorunda olan toplulukların torunları, bugün dünyanın en gelişmiş şehirlerinde yaşıyor.

Artık karşı karşıya oldukları güçlükler farklı. Çölde su bulmak, kervanları korumak veya kabileler arasında güvenliği sağlamak yerine ekonomik çeşitlenme, teknolojik rekabet, bölgesel güvenlik ve toplumsal değişim gibi sorunlarla uğraşıyorlar.

Geçmişin şartlarıyla bugünün şartları aynı değil. Fakat bir toplumun sahip olduğu kaynaklarla bunları kullanabilme yeteneği arasındaki ilişki hâlâ önemli.

Körfez'in petrolü var, sermayesi var, gelişmiş şehirleri ve büyük uluslararası yatırımları var. Eğitimli yeni kuşaklar yetişiyor, farklı alanlarda üretim kapasitesi oluşturmaya çalışılıyor.

Bütün bunlar geleceğe ilişkin önemli imkânlar sunuyor.

Ancak bu imkânların kalıcı bir toplumsal ve ekonomik güce dönüşüp dönüşmediğini anlamak için yalnızca bugünkü zenginliğe bakmak yeterli değil.

İbn Haldun'un yüzyıllar önce gündeme getirdiği soru bugün de geçerliliğini koruyor: Bir toplumu güçlü yapan, sahip olduğu servetin büyüklüğü mü, yoksa o servetin sağladığı kolaylıklar azaldığında da birlikte hareket edebilme yeteneği mi?

Körfez ülkelerinin geleceğini değerlendirirken üzerinde durulması gereken temel mesele de bu.

Kaynaklar

1. İbn Haldun – Mukaddime. Asabiyet, bedevî ve hadarî hayat, devletlerin kuruluşu, refah ve toplumsal dönüşüm üzerine temel eser.

2. Linda T. Darling – Social Cohesion ('Asabiyya) and Justice in the Late Medieval Middle East. İbn Haldun'un toplumsal dayanışma ve siyasi iktidar ilişkisine yönelik düşüncelerini ele alan akademik çalışma. 2007.

University of Arizona

3. Uluslararası Para Fonu (IMF) – Saudi Arabia: 2026 Article IV Consultation. Suudi Arabistan'ın ekonomik dönüşümü, özel sektör, istihdam ve petrol dışı sektörlerine ilişkin değerlendirmeler.

IMF eLibrary

4. Suudi Arabistan – Vision 2030 Annual Report 2025. Ekonomik çeşitlenme, eğitim, istihdam, yatırımlar ve petrol dışı ekonomik faaliyetlere ilişkin resmî veriler.

Sakıncalı Spa

5. Center for Strategic and International Studies (CSIS) – Saudi Vision 2030 at Ten. Ekonomik çeşitlenmedeki ilerleme ve petrol gelirlerine devam eden bağımlılığın analizi. 2026.

CSIS

6. Council on Foreign Relations – U.S. Forces in the Middle East: Mapping the Military Presence. Körfez ülkelerindeki Amerikan askerî varlığı ve bölgesel güvenlik ilişkileri.

Council on Foreign Relations

7. ABD Savunma Bakanlığı – Joint Press Statement on U.S.-UAE Major Defense Partnership. Birleşik Arap Emirlikleri ile ABD arasındaki savunma iş birliği ve teknoloji ortaklıkları. 16 Mayıs 2025.

8. ABD Kongre Araştırma Servisi (CRS) – The Arab Gulf States, the Iran Conflict, and U.S. Relations: In Brief. Körfez ülkelerinin güvenlik ortamı, bölgesel çatışmalar ve dış politika farklılıkları. 3 Haziran 2026.

Every CRS Report

9. Suudi Basın Ajansı – Third Saudi Expansion of Grand Mosque: Continuous Care and Comprehensive Services. Mescid-i Haram'ın genişletilmesi ve ziyaretçilere yönelik altyapı yatırımları. 22 Şubat 2026

10. Ufuk Orhan, Zafer Uçkaç ve Ebru Uçgun – Devlet Yönetiminde Madalyonun İki Yüzü: İbn Haldun'un Mukaddime'sinde Asabiyet ve Kayırmacılık. Asabiyetin dayanışma, adalet ve kayırmacılıkla ilişkisini inceleyen akademik araştırma. Ekim 2026. DergiPark

Editoryal açıklama: Bu metin, İbn Haldun'un düşüncelerinden hareketle hazırlanmış sosyolojik ve ekonomik bir analizdir.