Toroslardan Yükselen Türkmen Hanedanı
Kültür Sanat ServisiKültür Sanat ServisiKaramanoğulları: Toroslardan Yükselen Türkmen Hanedanı
Ermenek’in dağlarından Konya’ya uzanan bir hâkimiyet, Türkçenin yönetimde kullanılması için alınan bir karar ve bugün hâlâ ayakta duran medreseler…
Karamanoğulları, Anadolu’da iki yüz yılı aşkın süre hüküm süren, Türk tarihine ve kültürüne önemli izler bırakan Türkmen hanedanlarından biriydi.
1256 dolaylarında siyasi bir güç olarak ortaya çıkan ve 1474’te toprakları bütünüyle Osmanlı denetimine giren beylik, Anadolu Selçuklu Devleti’nin zayıfladığı yıllarda yükseldi. Moğollarla, komşu beyliklerle ve Osmanlılarla mücadele etti. Siyasi çekişmelerin yanı sıra tarım, ticaret, eğitim ve mimari alanlarında da etkili oldu.
Toroslarda Bir Beyliğin Doğuşu
Karamanoğullarının ortaya çıktığı XIII. yüzyıl, Anadolu’nun siyasi bakımdan en karışık dönemlerinden biriydi.
1243 Kösedağ Savaşı’nda Selçukluların Moğollara yenilmesi, Anadolu’daki güç dengelerini değiştirmişti. Selçuklu sultanlarının otoritesi zayıflarken özellikle sınır bölgelerinde yaşayan Türkmen toplulukları kendi beylerinin etrafında örgütlenmeye başladı.
Ermenek, Mut, Gülnar, Silifke ve Anamur çevresi bu toplulukların yerleştiği bölgeler arasındaydı. Torosların sarp geçitleri, yaylaları ve Akdeniz kıyılarına açılan yolları, bölgeyi hem savunma hem de ticaret bakımından önemli kılıyordu.
Beyliğin adı, XIII. yüzyıl ortalarında güç kazanan Karaman Bey’den gelir. Babası Nûre Sûfî olarak tanınan Nûreddin Bey, Türkmen toplulukları arasında etkili bir isimdi.
Karaman Bey, 1256 dolaylarında siyasi faaliyetleriyle öne çıktı. Anadolu Selçuklu Sultanı IV. Kılıç Arslan tarafından 1261 yılında kendisine beylik verilmesi, onun bölgedeki konumunu güçlendirdi.
Ancak Selçuklularla ilişkileri her zaman iyi olmadı. Karaman Bey'in çevresindeki askerî güç, zaman zaman Selçuklu yönetimi için de bir tehdit oluşturdu.
Karaman Bey'in 1263 yılı dolaylarında ölümünden sonra hanedanın mücadelesini oğlu Mehmed Bey sürdürdü.
Karamanoğulları Hangi Oğuz Boyundandı?
Karamanoğullarının Türkmen kökenli olduğu kabul edilmekle birlikte hangi Oğuz boyuna mensup oldukları tarihçiler arasında tartışmalıdır.
Yazıcızâde Ali, hanedanı Avşar boyuna bağlar. Başka kaynaklarda Salur ve Bayındır boylarıyla ilişkili görüşler bulunmaktadır.
Tarihçi Yahya Başkan, konuyu ele aldığı araştırmasında mevcut belgelerin hanedanı kesin olarak tek bir Oğuz boyuna bağlamaya yeterli olmadığını belirtir.
Beyliğin siyasi gücünü oluşturan topluluklar arasında Turgutlu, Bayburtlu, Oğuzhanlı, Bozdoğan, İğdir ve Beydili gibi Türkmen oymakları bulunuyordu.
Özellikle Turgutlular, hanedanın askerî ve idari teşkilatında önemli görevler üstlendi.
Karamanoğullarının yükselişinde yalnızca hanedan üyelerinin değil, bu Türkmen topluluklarının da belirleyici rolü vardı.
Karamanoğlu Mehmed Bey ve 1277 Kararı
Karamanoğulları tarihinin en çok hatırlanan hükümdarlarından biri Mehmed Bey'dir.
1276 yılında Anadolu'da Moğol nüfuzuna karşı başlayan mücadelelere katılan Mehmed Bey, kısa sürede Ermenek ve çevresinde önemli bir askerî güç oluşturdu.
1277 yılında Memlük Sultanı Baybars'ın Moğol ordusunu Elbistan'da yenerek Kayseri'ye kadar ilerlemesi, Anadolu'daki siyasi hareketliliği artırdı.
Bu gelişmeler üzerine Mehmed Bey, Selçuklu hanedanından Alâeddin Siyavuş'u yanına alarak Konya üzerine yürüdü.
14 Mayıs 1277'de Konya'ya girildi. Siyavuş, Selçuklu tahtına çıkarıldı; Mehmed Bey ise vezirlik makamına getirildi.
Bu dönemde toplanan divanda Türkçenin kullanılmasıyla ilgili önemli bir karar alındı.
Dönemin tarihî kaynaklarında karar şu ifadeyle aktarılır:
“Şimden gerü divanda, dergâhta, bârgâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden gayrı dil kullanılmaya.”
Bu karar, Türkçenin Anadolu'daki siyasi ve idari hayatta kullanılması bakımından önemli bir olay olarak kabul edilir.
Ancak bir ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekir.
1277 kararı, Türkçenin bütün Anadolu'da kalıcı biçimde resmî dil hâline geldiği anlamına gelmez. Konya'daki yönetim kısa sürdü. Sonraki dönemlerde Farsça, Karamanoğullarının yönetim ve kültür hayatında kullanılmaya devam etti.
Buna rağmen karar, Türkçenin devlet yönetimindeki yeri üzerine yapılan tarihî değerlendirmelerde önemini korudu.
Mehmed Bey'in Konya'daki hâkimiyeti uzun sürmedi. Aynı yıl Selçuklu ve Moğol kuvvetlerinin yeniden harekete geçmesi üzerine İç İl bölgesine çekildi.
1277 yılında Moğol birlikleriyle mücadele sırasında hayatını kaybetti.
Ardından kardeşi Güneri Bey yönetimi üstlendi.
Güneri Bey'den Alâeddin Bey'e
Mehmed Bey'in ölümünden sonra Karamanoğulları siyasi varlığını korudu.
Güneri Bey döneminde Selçuklu ve Moğol kuvvetleriyle mücadele devam etti. Beylik zaman zaman ağır saldırılara uğradı. Ermenek, Mut ve Larende çevresinde büyük tahribat yaşandı.
Buna rağmen Karamanoğulları XIII. yüzyılın sonlarında Konya, Larende ve çevresindeki etkisini artırdı.
Larende, bugünkü Karaman'ın eski adıydı. Şehir zamanla hanedanın başlıca yönetim merkezlerinden biri hâline geldi.
XIV. yüzyılda beylik yeni bir gelişme dönemine girdi.
1361 yılında yönetimi üstlenen Alâeddin Bey, hanedanın en güçlü hükümdarlarından biri oldu. Onun döneminde Konya, Aksaray, Niğde, Akşehir ve Beyşehir çevresinde Karamanoğullarının hâkimiyeti genişledi.
Fakat aynı yıllarda Batı Anadolu'da Osmanlı Devleti de büyüyordu.
İki hanedan arasındaki ilişkiler yalnızca savaşlardan ibaret değildi. Siyasi evlilikler ve anlaşmalar da yapılıyordu.
Alâeddin Bey, Osmanlı Sultanı I. Murad'ın kızı Nefise Sultan, diğer adıyla Melek Hatun ile evlendi. Bu evlilik, iki hanedan arasındaki yakınlaşmanın önemli örneklerinden biriydi.
Ancak akrabalık, siyasi rekabeti ortadan kaldırmadı.
Osmanlılarla Mücadele
Karamanoğulları ile Osmanlılar arasındaki mücadele, özellikle XIV. yüzyılın sonlarından itibaren yoğunlaştı.
Konya, Beyşehir ve çevresindeki hâkimiyet anlaşmazlıkları zaman zaman askerî çatışmalara dönüştü.
Alâeddin Bey, Osmanlıların Balkanlardaki savaşlarla meşgul olduğu dönemlerde Anadolu'da nüfuzunu artırmaya çalıştı.
1397 yılında Yıldırım Bayezid'in ordusuyla Konya yakınlarında karşı karşıya geldi. Yapılan savaşın ardından Osmanlı kuvvetleri Konya'yı ele geçirdi. Alâeddin Bey 1398'de öldürüldü.
Böylece Karamanoğulları topraklarının önemli bir bölümü Osmanlı yönetimine geçti.
Fakat bu durum uzun sürmedi.
1402 Ankara Savaşı'nda Yıldırım Bayezid'in Timur'a yenilmesi, Anadolu'daki siyasi dengeleri yeniden değiştirdi.
Timur, Karamanoğullarının eski topraklarının önemli bir kısmını hanedan üyelerine bıraktı. Böylece beylik yeniden güç kazandı.
II. Mehmed Bey döneminde Osmanlılarla mücadele yeniden başladı. Karamanoğlu kuvvetleri zaman zaman Batı Anadolu'ya kadar ilerledi.
XV. yüzyıl boyunca Karamanoğulları yalnızca Osmanlılarla değil, Memlükler ve diğer Anadolu güçleriyle de siyasi ve askerî ilişkiler yürüttü.
Bu mücadelelerde şehirler sık sık el değiştirdi. Savaşlar tarım alanlarını, yerleşimleri ve ticaret yollarını da etkiledi.
İbrahim Bey Döneminde Şehir Hayatı
Karamanoğlu II. İbrahim Bey'in 1421'den 1464'e kadar süren hükümdarlığı, hanedanın son önemli dönemlerinden biridir.
İbrahim Bey, bir yandan Osmanlılarla siyasi mücadeleyi sürdürürken diğer yandan şehirlerin imarına önem verdi.
Konya'yı yönetim merkezi olarak kullandı. Karaman ve çevresinde dinî, sosyal ve eğitim amaçlı yapılar yaptırdı.
1432 yılında tamamlanan Karaman'daki İbrahim Bey İmareti, bu dönemin önemli eserlerinden biridir.
İmaretler yalnızca ibadet için kullanılan yapılar değildi. Yolcuların, yoksulların ve ihtiyaç sahiplerinin yararlandığı hizmetler de bu kurumlar çevresinde yürütülüyordu.
Vakfedilen toprak ve mülklerin gelirleri, bu yapıların giderlerinin karşılanmasında kullanılıyordu.
İbrahim Bey döneminde âlimler ve edebiyatla uğraşan kişiler de destek gördü. Bu durum, beyliğin siyasi mücadelenin yanında eğitim ve kültür faaliyetlerine de kaynak ayırdığını gösterir.
Tarım, Ticaret ve Günlük Hayat
Karamanoğullarının ekonomisi yalnızca savaşlardan elde edilen gelirlerle ayakta duran bir yapı değildi.
Konya ve Karaman ovaları, Anadolu'nun önemli tarım alanları arasındaydı.
Buğday, arpa, yulaf ve pamuk üretimi yapılıyordu. Hayvancılık da geniş bir yer tutuyordu. Özellikle koyun ve at yetiştiriciliği önemliydi.
Tarihî kaynaklarda Karaman atlarından övgüyle söz edilir. Bölgede at yetiştiren Türkmen toplulukları, Atçeken adıyla tanınıyordu.
Dokumacılık da ekonomik hayatın bir parçasıydı. Karaman halıları ve kadifeleri çeşitli pazarlarda alıcı buluyordu.
Karamanoğulları topraklarından Kıbrıs'a, Venediklilere, Cenevizlilere, Memlüklere ve Osmanlılara buğday, yün, deri, halı ve at satıldığı bilinmektedir.
Akdeniz kıyılarına ulaşan ticaret yolları, İç Anadolu'daki üretimin dış pazarlara taşınmasını sağlıyordu.
XV. yüzyılda Anadolu'yu gezen Fransız seyyah Bertrandon de la Broquière, Larende ve Konya'yı önemli alışveriş merkezleri olarak anlatır.
Bu bilgiler, Karamanoğulları döneminde şehir hayatının tarım, hayvancılık, zanaat ve ticaretle birlikte geliştiğini ortaya koymaktadır.
Beyliğin Yönetim Düzeni
Karamanoğulları, devlet teşkilatında büyük ölçüde Anadolu Selçuklu geleneğini sürdürdü.
Beyliğin başında hanedandan bir hükümdar bulunuyordu. Devlet işleri divanda görüşülüyor, idari görevlerin önemli bir kısmını vezir yürütüyordu.
Askerî yönetimde beylerbeyi ve subaşı gibi görevliler bulunuyordu.
Ordunun önemli bölümünü toprak gelirleri karşılığında askerî hizmet veren sipahiler ile Türkmen oymaklarının kuvvetleri oluşturuyordu.
Şehirlerde kadılar hukukî ve idari görevler üstlenirken mali işlerde defterdarlar görev yapıyordu.
Hükümdar ailesinin farklı üyeleri Ermenek, Mut, Silifke, Niğde ve diğer merkezlerin yönetimini üstlenebiliyordu.
Bu uygulama, hanedan üyelerine geniş yetkiler sağlıyor; ancak zaman zaman taht ve toprak anlaşmazlıklarına da yol açıyordu.
Medreseler: Karamanoğullarından Kalan Eserler
Karamanoğullarının bugüne ulaşan en önemli miraslarından biri medreselerdir.
Medreseler, dönemin eğitim hayatında önemli yer tutuyordu. Dinî ilimler ve dönemin öğretim programındaki diğer alanlarda eğitim verilen bu kurumlar, şehirlerin kültürel gelişimine katkıda bulundu.
Ermenek Tol Medrese, 1339 yılında Emir Musa Bey tarafından yaptırıldı.
Karamanoğulları döneminin ilk büyük medreselerinden biri kabul edilen yapı, açık avlusu, revakları, derslikleri ve süslemeli taç kapısıyla dikkat çeker.
Medresede Emir Musa Bey ve ailesine ait türbe bölümü de bulunmaktadır. Yapıdaki çini ve taş süslemeleri, dönemin sanat anlayışını yansıtır.
Karaman Hatuniye Medresesi, 1381-1382 yıllarında Nefise Sultan tarafından yaptırıldı.
Osmanlı Sultanı I. Murad'ın kızı ve Karamanoğlu Alâeddin Bey'in eşi olan Nefise Sultan'ın yaptırdığı medrese, iki hanedan arasındaki aile bağlarını gösteren bir eserdir.
Taç kapısındaki taş işçiliği, bitkisel ve geometrik süslemeleri, açık avlusu ve derslikleriyle Karamanoğlu mimarisinin önemli örneklerindendir.
Niğde Ak Medrese ise 1409-1410 yıllarında Karamanoğlu Alâeddin Ali Bey tarafından yaptırıldı.
İki katlı yapısı, simetrik planı ve yüksek taç kapısıyla diğer medreselerden ayrılır. Adının, yapımında kullanılan açık renkli taşlardan geldiği düşünülmektedir.
Bu üç medrese, farklı tarihlerde yapılmış olmalarına rağmen ortak bir mimari geleneğin izlerini taşır.
Anadolu Selçuklu mimarisinin etkisi sürerken İlhanlı, Memlük ve Osmanlı sanatlarıyla ilişkili özellikler de yapılarda görülebilir.
Karamanoğulları yalnızca medreseler yaptırmadı. Camiler, mescitler, türbeler, hanlar, köprüler, hamamlar ve imaretler de inşa ettirdi.
Bu eserlerin önemli bir bölümü, hanedan üyeleri ve yerel yöneticiler tarafından kurulan vakıflar aracılığıyla yaşatıldı.
Karamanoğullarının Son Yılları
XV. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti'nin Anadolu'daki hâkimiyeti güçlenirken Karamanoğulları giderek zorlandı.
1464 yılında İbrahim Bey'in ölümünden sonra oğulları arasında taht mücadeleleri başladı.
Pîr Ahmed ve İshak Bey arasındaki anlaşmazlık, Osmanlıların ve Akkoyunluların da dâhil olduğu siyasi çekişmelere dönüştü.
Fatih Sultan Mehmed, Karamanoğulları üzerine birden fazla sefer düzenledi.
1468 yılında Osmanlı kuvvetleri Konya'yı ele geçirdi. Ancak beyliğin Toroslar ve İç İl çevresindeki direnişi sürdü.
1474 yılına gelindiğinde Karamanoğullarının elinde kalan başlıca bölgeler de Osmanlı denetimine girdi.
Hanedan üyelerinin siyasi faaliyetleri sonraki yıllarda devam etti. 1487'de Mahmud Bey'in bölgeden ayrılmasıyla son önemli bağımsız yönetim teşebbüslerinden biri sona erdi. XVI. yüzyılın başlarında da Karamanlı hanedanını yeniden iktidara getirmeye yönelik girişimler yaşandı.
Böylece iki yüz yılı aşkın süre Anadolu siyasetinde etkili olan hanedan, bağımsız bir siyasi güç olma niteliğini kaybetti.
Bugüne Kalan Miras
Karamanoğulları, Anadolu tarihinde yalnızca Osmanlılarla mücadele eden bir beylik olarak değerlendirilmemelidir.
Selçuklu mirasını devralan, Türkmen topluluklarıyla güçlü bağlar kuran, ticaret yollarını denetleyen ve şehirlerinde önemli mimari eserler yaptıran bir hanedandı.
1277 yılında Türkçenin kullanılması yönünde alınan karar, dil tarihimizde hatırlanmaya devam ediyor.
Ermenek'teki Tol Medrese, Karaman'daki Hatuniye Medresesi ve Niğde'deki Ak Medrese ise dönemin eğitim, sanat ve mimari anlayışını bugün de görmemizi sağlıyor.
Karamanoğullarının siyasi hâkimiyeti sona erdi. Ancak yaptırdıkları eserler, kurdukları vakıflar, şehirlerin gelişimine katkıları ve Türkçeyle birlikte anılan tarihleri varlığını koruyor.
Bugün Karaman, Ermenek, Konya veya Niğde'deki tarihî bir yapıyı gezerken bu iki yüz yılı aşkın geçmişin izleriyle karşılaşmak mümkün.
Kaynakça
Faruk Sümer, “Karamanoğulları”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 24, 2001.
Faruk Sümer, “Mehmed Bey, Karamanoğlu”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2003.
Yahya Başkan, “Karamanoğullarının Kökeni Meselesi”, Tarih İncelemeleri Dergisi, 27/1, 2012, s. 23–35.
Yahya Başkan, “Karamanoğlu Mehmed Bey ve Türkçe Meselesi”, Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 199, 2012, s. 55–64.
Nermin Şaman Doğan ve Ebru Bilget Fataha, “Karamanoğulları Medreselerine Tarihsel Bir Yaklaşım: Ermenek Tol, Karaman Hatuniye / Melek Hatun ve Niğde Ak Medreseleri”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, sayı 14, 2011.
Şebnem Akalın Eryavuz, “Hatuniye Medresesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1997.
Semavi Eyice, “Akmedrese”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1989.
